Կիրակի , Դեկտեմբեր 17 2017
Գլխավոր / ՀԵՏԱՔՐՔԻՐ / Քիմիան մեր կյանքում

Քիմիան մեր կյանքում

Ռ. Ադամյան, Ս. Վարդապետյան ԵՊՀ
Ֆ. Ալեքսանյան Խ. Աբովյանի անվան ՀՊՄՀ

images (1)Փորձարարական քիմիայում ցուցադրական փորձերի դերը չափազանց կարևոր է քիմիայի հիմնական տեսական հասկացությունների ընկալման գործընթացում։ Առավել կարևոր է, երբ փորձը կատարում է ինքը՝ աշակերտը, որովհետև այդ դեպքում կատարած փորձը հիշողությունից չի ջնջվում։ Այդ կապակցությամբ տեղին է հիշել չինական հայտնի ասացվածքը. «Ասա ինձ և ես կմոռանամ, ցույց տուր ինձ և ես կհիշեմ, թույլ տուր կատարեմ և ես կիմանամ»։

Մեր կողմից ստորև առաջարկվող փորձերը հնարավոր է կատարել ոչ միայն դպրոցական լաբորատորիայում, այլև «տնային լաբորատորիայում», որովհետև դրանք անվտանգ են և հեշտ իրագործելի։

Խնձորի բերքահավաքի ժամանակը

21sentyabyar4Կախված այն բանից, թե ինչ նպատակի է ծառայելու հավաքված խնձորը, բերքահավաքի ժամանակը կարող է լինել տարբեր։ Եթե խնձորը պետք է անմիջապես ուտել կամ պատրաստել պահածո, ապա այն պետք է լինի լրիվ հասունացած, իսկ եթե հավաքվում է երկար պահելու համար,ապա լրիվ հասունացածը արագորեն կորցնում է համը և շուտ է փչանում։ Ամբողջ ձմեռը թարմ և առողջ վիճակում պահելու համար պետք է հավաքել քաղելու ենթակա, բայց ոչ լրիվ հասունացած խնձորը։ Բայց ինչպե՞ս որոշել հասունացման անհրաժեշտ փուլը։ Գուցե կմտածեք` համտեսելով։ Սակայն մի՞թե հնարավոր է համտեսել այգու բոլոր խնձորենիների խնձորները, մանավանդ որ նույնիսկ ամենաքաղցր տեսակի խնձորները կիսահասունացած փուլում գրեթե զուրկ են քաղցրությունից, որովհետև մրգի հասունացմանը նախորդող ժամանակաշրջանում նախ կուտակվում է օսլա, իսկ հասունացման շրջանում վերջինս հիդրոլիզվում է` վերածվելով մոնոսախարիդների (պարզ շաքարների), որոնք և մրգին տալիս են քաղցր համ։

Այդ դեպքում կարևոր է նշել, որ օսլայի հիդրոլիզը տեղի է ունենում խնձորի ողջ ծավալում անհավասարաչափ. նախ` հիդրոլիզը սկսվում է կորիզները շրջապատող միջուկից, այնուհետև` խնձորի ողջ ծավալում։ Արդյունքում հասունացած խնձորն այլևս գրեթե օսլա չի պարունակում։ Օսլայի անհայտացման և շաքարի կուտակման գործընթացը հեշտ է հսկել հայտնի յոդ-օսլայական փորձով։ Հայտնի է, որ օսլայի և յոդի փոխազդեցությունից առաջանում է ցայտուն արտահայտված կապույտ գույնի յոդ-օսլայական կոմպլեքսը։

Մեկ լիտր թորած (կամ եռացրած ու սառեցրած) ջրում լուծում են 4 գ կալիումի յոդիդ և 1 գրամ յոդ, այնուհետև լայնակի կտրված խնձորը այդ լուծույթում պահում են 1-2 րոպե։ Կտրված խնձորը լուծույթից հանելով կարելի է որոշել օսլայի պարունակությունը։ Եթե օսլայի պարունակությունը շատ է, ապա կտրվածքը կապտում է ամբողջ մակերեսով, իսկ եթե քիչ է, ապա կապույտ գույն գրեթե չի նկատվում։ Պտուղը պետք է փորձարկել այն անմիջապես ծառից պոկելով։ Փորձը 5-6 օրը մեկ անգամ կրկնելով կարող եք ինքներդ որոշել պտղի հասունացման ժամանակը։

Բծի հեռացումը հագուստից

rL2ugԻնչպե՞ս հեռացնել հագուստից հյութի կամ հատապտղի թարմ բիծը։ Տատիկները օգտվում են ավանդական և հուսալի եղանակից, որն այսօր էլ կիրառելի է։ Սակայն այդ խնդիրը հնարավոր է լուծել նաև ժամանակակից եղանակով։

Բորաթթվի 20 մլ սպիրտային լուծույթում (վաճառվում է դեղատներում) լուծում են 2գ գինեթթու (կարելի է նաև 1գ կիտրոնաթթու կամ 1,5գ թրթնջկաթթու)։ Այդ լուծույթով թրջված շորի կտորով շփում են թարմ բիծը և ապա լվանում նախ` սառը, ապա` տաք ջրով։ Հատապտղային բիծը լավ է հեռացվում վուշե կտորից։ Բամբակյա կտորը մաքրելու համար այդ գործընթացը կարելի է կրկնել երկու անգամ։ Բրդյա կամ կիսաբրդյա կտորների մաքրման համար այդ եղանակը պիտանի չէ, քանի որ բրդյա հյուսվածքները կազմող մոլեկուլների պեպտիդային կապերը գինեթթվի ազդեցությամբ ճեղքվում են, ինչի հետևանքով կտորի վրա կարող են առաջանալ անցքեր։ Այդ դեպքում խորհուրդ է տրվում օգտվել տատիկների ավանդական եղանակից։

Իսկ ինչպե՞ս հեռացնել հին բծերը։ Այդ դեպքում պետք է ունենալ կալիումի պերմանգանատի և ջրածնի պերօքսիդի համապատասխանաբար 3%-ոց լուծույթ­ներ։ Անհրաժեշտ է բիծ կրող կտորի տակ դնել մեկ այլ մաքուր շորի կտոր և կալիումի պերմանգանատով ներծծված թրջոցով ջանասիրաբար շփել բիծը. որոշ ժամանակ անց բիծը և նրա շրջապատը գունավորվում են մուգ-դարչնագույն։ Սակայն մի կարծեք, որ շորը կամ կտորը փչացել է, քանի որ ջրածնի պերօքսիդով ներծծված թրջոցով մի քանի անգամ շփելուց հետո դարչնագույնը վերանում է։ Նույն գործընթացը 8-10 անգամ անընդհատ կրկնելով կարելի է ամբողջովին հեռացնել բիծը, այնուհետև շորը լվանում են նախ` սառը ջրով, ապա` լվացքի փոշիով և տաք ջրով։ Նման եղանակով բծերի հեռացումը պայմանավորված է ուժեղ օքսիդիչներ կալիումի պերմանգանատով և ջրածնի պերօքսիդով, որոնք քայքայում են հյութերի և հատապտուղների բնական ներկանյութերը։ Սակայն դրանք կարող են քայքայել նաև կտորի ներկանյութերը։ Այդ պատճառով էլ գունավոր գործվածքները մաքրելուց առաջ, կտորի չերևացող հատվածում, նախապես պետք է ստուգել այդ նյութերի ազդեցությունը։

Ինչպե՞ս պատրաստել անջրաթափանց հագուստ.

1316161156_f11_sm7824_633_fԱրդյո՞ք հնարավոր է սովորական հագուստը փոխարկել անջրաթափանցի։ Պարզվում է` այո։

Ահա դեղատոմսը։ Երկու լիտր ջրում լուծում են 300 գ բորաքս (Na2B4O7 . 10H2O), 120գ գլաուբերյան աղ (Na2SO4 .10H2O) և 80 գ դեքստրին (բազմաշաքար է, որն ստացվում է 180-2000C-ում օսլայի տաքացումից և լավ լուծվում է ջրում)։ Լուծույթը խառնում են, հագուստը մտցնում լուծույթի մեջ և պահում այնքան, մինչև այն ամբողջովին ներծծվի լուծույթով։ Լուծույթից հագուստն առանց քամելու հանում են և կախում չորանալու։ Չորանալուց հետո տաք արդուկով արդուկում են։ Նման հագուստը անգամ հորդ անձրևի տակ անջրաթափանց է և այդ հատկությունը կարող է պահպանել երկար ժամանակ։

Կծու պղպեղի մասին

imagesԲոլորին հայտնի է` եթե պղպեղը կտրվում է ուղղահայաց (օղակներով), ապա այն կծու է, իսկ եթե կտրվում է երկար շերտերով` առանցքի ուղղությամբ, ապա նույնիսկ կարող է քաղցր լինել։ Ինչո՞ւմն է գաղտնիքը։ Դա բացատրվում է նրանով, որ պղպեղի տարբեր մասերի բաղադրությունները միատեսակ չեն։ Մակերեսային մասում գերակշռում են ածխաջրերը` մոտ 5-8%-ի չափով, իսկ կենտրոնական մասում` սերմերին մոտ, հիմնականում կուտակված են եթերային յուղերը և պղպեղին հատուկ կապսացին գլիկոզիդը, որի նույնիսկ մեկ հարյուրերորդական տոկոսն արդեն առաջացնում է այրոց և կծու համ։ Եթե այդ գլիկոզիդի հետ շփում չլինի, այսինքն պղպեղի վերին մասը կտրվի զգուշությամբ, ապա կծու պղպեղը կարող է նույնիսկ քաղցր լինել։

Ծաղիկներից և տերևներից խճանախշի (ապլիկացիա) պատրաստումը

Գրքի էջերի մեջ դրված ծաղկաթերթերը և տերևները կարող են չորանալ առանց կորցնելու նախկին տեսքը և հիշեցնել ամառը։

Դեկորատիվ հերբարիումների համար ամենահարմար սոսինձը ժելատինն է, քանի որ գրասենյակային կամ լայն կիրառության այլ սոսինձները չորանալուց դառնում են փխրուն, ինչի հետևանքով փշրվում են նաև ծաղիկները և տերևները։

Ժելատինի սոսինձը պատրաստում են հետևյալ կերպ. սննդային ժելատինի փոքրիկ ստանդարտ փաթեթի պարունակությունը լցնում են 40-50 մլ տաք ջրի մեջ, վրան դանակի ծայրով ավելացնում են չոր բորաթթու և լավ խառնում` մինչև համասեռ զանգվածի ստացումը։ Այն թուղթը կամ կտորը, որի վրա պետք է արվի խճանախշը, ձգում են հարթ կամ գծագրական տախտակի վրա և կոճգամներով ամրացնում, ինչից հետո սոսինձը քսում են մակերևույթին։ Սառը տեղում 6-8 ժամ պահելուց հետո սոսինձը մի քիչ պնդանում է և նոր միայն կարելի է սոսնձել տերևներն ու ծաղիկները։ Ստացված պատկերը ծածկում են մի քանի շերտ յուղաթղթով կամ նուրբ գրելու թղթով և ծածկում ևս մեկ հարթ տախտակով (հարմար է անցքերով) օդափոխման համար։ Յուղաթուղթը ժամանակ առ ժամանակ պետք է փոխել, որպեսզի չսոսնձվի ծաղիկներին։ Խճանախշին (ապլիկացիա) փայլուն տեսք տալու համար պետք է այն պատել գեղարվեստական լաքով։

Մեղրով պահածոյացում

HoneyՄեղրը հայտնի է հակամիկրոբային հատկություն­ներով և պահածոներ պատարստելիս կարող է փոխարինել շաքարին։ Իսկ ի՞նչ մրգեր և հատապտուղներ կարելի է պահածոյացնել մեղրով և ի՞նչ քանակությամբ օգտագործել մեղրը։

Ամենից առաջ պետք է նշել, որ պահածոյացման համար շաքարի փոխարեն մեղրի օգտագործումը լայն կիրառություն չունի, մասամբ թանկության և մասամբ էլ այն պատճառով, որ ջերմային մշակման ժամանակ մեղրի բաղադրության մեջ մտնող կենսաբանական ակտիվ և հակամանրէային հատկություններով օժտված շատ նյութեր ջերմության նկատմամբ զգայուն են։ Սակայն, եթե շաքարը մեղրով փոխարինելու անհրաժեշտություն է ծագում, ապա պետք է հաշվի առնել այն հանգամանքը, որ պտուղներից և հատապտուղներից կոմպոտներ (խոշաբներ) պատրաստելիս ինչպես շաքարը, այնպես էլ մեղրը առաջին հերթին ոչ թե պահածոյացնող է, այլ քաղցր համ տվող, քանի որ դրա կոնցենտրացիան այնքան մեծ չէ, որպեսզի կանխարգելի մանրէների առաջացումը։

Պտուղները թրջելու համար 2-3% շաքար պարունակող լուծույթի փոխարեն անհրաժեշտ է օգտագործել կրկնակի տոկոսային բաղադրությամբ մեղրի լուծույթ։ Սովորական մուրաբա պատրաստելիս շաքարի փոխարեն մեղրը պետք է վերցնել 15-20%-ով ավելի, որովհետև մեղրում սախարոզի պարունակությունը 80% -ից ավելին չէ։ Ավելի հարմար է մեղրն օգտագործել քիչ թթվային պտուղների պահածոյացման համար։ Դա բացատրվում է նրանով, որ նման մրգերի պահածոյացմանը սպառնում է շաքարակալում, քանի որ քիչ թթվությունը խանգարում է շաքարի վերածմանը գլյուկոզի և ֆրուկտոզի, մինչդեռ մեղրը հավասար քանակությամբ գլյուկոզի և ֆրուկտոզի խառնուրդ է։ Հետևաբար մուրաբայում դրանցից որևէ մեկի ավելցուկ չկա և շաքարակալման վտանգը բացառվում է և մյուս կողմից շահում է մուրաբայի համը։

Գրականություն

1. В.Н. Алексанский, “Занимательные опыты по Химии”, М., “Просвещение”, 1980.
2. Г. Балуева, “Время срывать яблоки”, Химия и жизнь, N 7, 1983.
3. Л. Лыгина, Н. Паравян, “Выводите пятна сами”, Химия и жизнь, N 12, 1985.

Հրապարակված է. Բնագետ, 3, 2012, էջ 91

Հեղինակ՝ Ռոբերտ Ադամյան

ԵՊՀ քիմիայի ֆակուլտետի անօրգանական քիմիայի դոցենտ, քիմիական գիտությունների թեկնածու:

Դիտեք նաև

Նույնիսկ Սերն է քիմիայի արդյունք

Ի վերջո ի՞նչ է իրենից ներկայացնում այդ գեղեցիկ զգացմունքը, որը անվանում են ռոմանտիկ սեր: Փսիխոֆարմակոլոգները գտնում ...

Մեկ մեկնաբանություն

  1. Բարեվ ձեզ: Ես նույնպես համամիտ եմ ձեզ հետ ընկեր Ադամյան: Ես 12-րդ դասարանի աշակերտ եմ ու շատ եմ սիրում Քիմիան: Ունեմ սեփական լաբորատորիա, որտեխ կատարում եմ Քիմիական փորձարկումներ:Ձեր կողմից նշված փորձերը շատ հետաքրքիր փորձեր են ես դրանք շատ հավանեցի:

Պատասխանել

Ձեր էլ. փոստի հասցեն չի հրապարակվելու: Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով

Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.